Nieuwe handreiking over middelengebruik en huiselijk geweld: zes stappen voor professionals

Alcohol- en drugsgebruik spelen regelmatig een rol bij huiselijk geweld. Toch is het belangrijk om middelengebruik niet te zien als dé oorzaak van geweld. Geweld ontstaat vanuit een samenspel van factoren, waarbij middelengebruik het risico op geweld kan vergroten, geweld ernstiger kan maken of het herstel kan belemmeren.

Movisie en het Trimbos-instituut publiceerden daarom de Handreiking voor professionals: Middelengebruik en huiselijk geweld. De handreiking laat zien hoe middelengebruik en huiselijk geweld elkaar wederzijds kunnen versterken en biedt professionals praktische handvatten om deze complexe problematiek geïntegreerd aan te pakken.

Middelengebruik vergroot het risico, maar verklaart geweld niet

Uit internationaal onderzoek blijkt dat alcoholgebruik een belangrijke risicofactor is voor huiselijk geweld. De effecten van alcohol kunnen leiden tot meer impulsiviteit, minder zelfcontrole en een grotere kans op agressief gedrag.

Zo blijkt onder andere dat:

• Vrouwen van wie de partner regelmatig alcohol drinkt, ruim tweeënhalf keer vaker huiselijk geweld rapporteren.
• Mannen met problematisch alcoholgebruik zijn tot zeven keer vaker betrokken bij huiselijk geweld dan mannen zonder problematisch alcoholgebruik.
• Vermindering van alcoholgebruik gaat vaak samen met een afname van geweldsincidenten.

Tegelijkertijd benadrukken de onderzoekers dat middelengebruik geweld nooit rechtvaardigt of verklaart. Niet iedereen die alcohol of drugs gebruikt, pleegt geweld. Geweld blijft een keuze waarvoor de pleger verantwoordelijk is. Middelengebruik kan bestaande spanningen of controlegedrag versterken, maar neemt die verantwoordelijkheid niet weg.

Een wisselwerking tussen trauma, geweld en verslaving

De relatie tussen middelengebruik en huiselijk geweld is bovendien tweerichtingsverkeer.

Mensen die langdurig worden blootgesteld aan huiselijk geweld of andere ingrijpende gebeurtenissen hebben een grotere kans om alcohol of drugs te gebruiken als manier om gevoelens van angst, stress of traumaklachten tijdelijk te dempen. Andersom kan problematisch middelengebruik leiden tot meer conflicten, onveiligheid en escalatie binnen gezinnen.

Voor professionals betekent dit dat het belangrijk is om beide problematieken altijd samen in beeld te brengen. Wanneer alleen het middelengebruik wordt behandeld, blijft de onderliggende geweldsdynamiek mogelijk bestaan. Andersom kunnen traumabehandeling of veiligheidsinterventies minder effectief zijn wanneer problematisch middelengebruik niet wordt meegenomen.

Juist daarom pleiten Movisie en het Trimbos-instituut voor een geïntegreerde aanpak, waarin aandacht is voor veiligheid, trauma én verslavingsproblematiek. Deze integrale benadering sluit goed aan bij traumasensitief werken, waarbij veiligheid, samenwerking en oog voor de onderliggende problematiek centraal staan.

Van signaleren naar samenwerken

De handreiking biedt professionals een praktisch stappenplan voor de dagelijkse praktijk. Aan de hand van zes stappen krijgen professionals handvatten om middelengebruik en huiselijk geweld in samenhang te benaderen. Daarbij staat niet alleen het herkennen van signalen centraal, maar ook het voeren van het gesprek, zorgvuldig documenteren, samenwerken met andere organisaties en het organiseren van passende hulp.

Bij iedere stap is aandacht voor:

• vroegtijdig signaleren;
• het bespreekbaar maken van middelengebruik én geweld;
• veiligheidsbeoordeling;
• passende verwijzing;
• samenwerking tussen professionals;
• herstel van alle betrokken gezinsleden.

Deze praktische aanpak helpt professionals om complexe situaties beter te begrijpen én effectiever samen te werken aan duurzame veiligheid.

Wat betekent dit voor professionals?

Voor professionals die werken met gezinnen waar huiselijk geweld speelt, onderstreept deze handreiking het belang van breed kijken.

Een cliënt die zich meldt met verslavingsproblemen kan tegelijkertijd leven in een onveilige thuissituatie. Andersom kan achter signalen van huiselijk geweld ook problematisch middelengebruik schuilgaan dat invloed heeft op de ernst en het verloop van de problematiek.

Door beide thema’s vanaf het begin met elkaar te verbinden, ontstaat een completer beeld van de situatie en kan hulp beter aansluiten bij wat een gezin nodig heeft. Dat vraagt om samenwerking tussen verschillende disciplines én om kennis van zowel trauma als middelengebruik.

Verdiep je verder in huiselijk geweld en verslaving

Wil je je verder verdiepen in de samenhang tussen middelengebruik, trauma en huiselijk geweld? Drakentemmers biedt verschillende scholingsmogelijkheden voor professionals op mbo-, hbo- en wo-niveau.

E-learning: Verslaving en huiselijk geweld

Werk je in het jeugd-, sociaal-, zorg- of veiligheidsdomein? In de e-learning Verslaving en huiselijk geweld leer je hoe middelengebruik en huiselijk geweld elkaar beïnvloeden. Je krijgt inzicht in signalen, risicofactoren en de impact van trauma, en ontvangt praktische handvatten die je direct kunt toepassen in je dagelijkse werk.

Live online training (HBO): Huiselijk geweld en verslaving

Voor professionals op hbo-niveau is er de live online training Huiselijk geweld en verslaving (HBO). Je verdiept je in de samenhang tussen verslaving, trauma en huiselijk geweld en leert hoe je passende ondersteuning kunt bieden binnen jouw professionele rol.

Live online training (WO): Huiselijk geweld en verslaving

Ben je psycholoog, orthopedagoog, psychotherapeut, psychiater of een andere academisch opgeleide behandelaar? Dan biedt de live online training Huiselijk geweld en verslaving (WO) verdieping op diagnostiek, behandeling en de samenwerking tussen de verslavingszorg en de aanpak van huiselijk geweld.

Meer informatie

De Handreiking voor professionals: Middelengebruik en huiselijk geweld is ontwikkeld door Movisie en het Trimbos-instituut. De publicatie combineert actuele wetenschappelijke kennis met praktische handvatten die professionals ondersteunen bij het signaleren, bespreken en aanpakken van de samenhang tussen middelengebruik en huiselijk geweld.

De handreiking is gratis te downloaden via de website van het Trimbos-instituut: