Waarom ‘ga toch weg’ niet helpt bij intieme terreur

In een recent artikel van het ministerie van Justitie en Veiligheid vertelt Sabrina hoe haar toenmalige partner haar jarenlang mishandelde en uiteindelijk probeerde te vermoorden. Mensen in haar omgeving wisten dat de relatie niet goed was, maar zagen onvoldoende hoe ernstig de situatie was. Ook Sabrina zelf kon lange tijd niet overzien wat haar overkwam.

Haar verhaal maakt duidelijk dat intieme terreur van buitenaf niet altijd eenvoudig herkenbaar is. De pleger kan zich tegenover anderen vriendelijk, charmant en betrokken presenteren, terwijl hij achter gesloten deuren steeds meer controle uitoefent. Het slachtoffer raakt ondertussen langzaam haar bewegingsvrijheid, zelfvertrouwen en soms zelfs haar gevoel voor de werkelijkheid kwijt.

Geen uit de hand gelopen ruzie, maar een patroon van controle

Bij intieme terreur gaat het niet om partners die tijdens conflicten allebei over hun grenzen gaan. Er is sprake van een structureel patroon waarin de ene partner macht en controle uitoefent over de andere.

Dat kan gepaard gaan met lichamelijk geweld, maar hoeft niet altijd direct zichtbaar te zijn. Controle kan zich ook uiten in vernedering, bedreiging, manipulatie, isolatie, financiële afhankelijkheid, stalking en het voortdurend controleren van iemands telefoon, contacten of verblijfplaats.

Juist wanneer professionals naar afzonderlijke incidenten kijken, bestaat het risico dat dit patroon buiten beeld blijft. Een conflict wordt dan bijvoorbeeld benaderd als een communicatieprobleem of een situatie waarin beide partners een aandeel hebben. Bij intieme terreur kan die veronderstelde gelijkwaardigheid leiden tot een verkeerde inschatting van het gevaar.

Om het onderscheid te kunnen maken, is het nodig om verder te kijken dan de vraag wat er tijdens één incident is gebeurd. Wie bepaalt binnen de relatie de regels? Wie past het eigen gedrag voortdurend aan om escalatie te voorkomen? Is er ruimte om zelfstandig beslissingen te nemen? En wat gebeurt er wanneer het slachtoffer zich probeert los te maken?

Waarom weggaan zo moeilijk is

Van buitenaf lijkt vertrekken soms de meest voor de hand liggende oplossing. Voor iemand die langdurig wordt gecontroleerd, bedreigd en geïsoleerd, is die keuze veel minder vrij dan zij lijkt.

Een pleger van intieme terreur kan stap voor stap invloed krijgen op vrijwel alle onderdelen van het leven van het slachtoffer. Contact met familie en vrienden neemt af, financiële middelen worden beperkt en het vertrouwen in het eigen oordeel wordt ondermijnd. Daarnaast kunnen bedreigingen zich richten op kinderen, familieleden, huisdieren of de pleger zelf.

Ook trauma speelt een rol. Langdurige blootstelling aan dreiging kan ervoor zorgen dat iemand voortdurend bezig is met overleven en gevaar vermijden. Meebewegen, zwijgen of teruggaan naar de partner kan in die omstandigheden een overlevingsstrategie zijn. Gedrag dat voor een buitenstaander onbegrijpelijk lijkt, kan voor het slachtoffer op dat moment de veiligste mogelijkheid lijken.

Daar komt bij dat het beëindigen van de relatie juist een periode van verhoogd risico kan zijn. Wanneer een pleger merkt dat hij de controle dreigt te verliezen, kunnen bedreiging, stalking en geweld escaleren. Aansporen om “gewoon weg te gaan” zonder veiligheidsplan kan daarom onbedoeld extra gevaar opleveren.

De omgeving kan het verschil maken

Omstanders kunnen een belangrijke beschermende rol vervullen. Niet door het slachtoffer te vertellen wat zij moet doen, maar door beschikbaar en betrokken te blijven.

Uitspraken als “waarom ga je niet weg?” of “je kiest er toch zelf voor om terug te gaan?” leggen de verantwoordelijkheid bij het slachtoffer. Ze kunnen gevoelens van schuld en schaamte versterken en de drempel om opnieuw hulp te vragen verhogen.

Een helpende reactie begint met luisteren en serieus nemen. Bijvoorbeeld door te zeggen:

• Ik maak me zorgen om je.
• Wat je beschrijft, klinkt niet veilig.
• Het is niet jouw schuld.
• Ik blijf er voor je, ook als je nu nog geen stappen kunt of wilt zetten.
• Zullen we samen advies vragen over wat veilig is?

Ook wanneer een slachtoffer hulp afwijst of teruggaat naar de partner, blijft contact belangrijk. Juist doordat plegers slachtoffers vaak isoleren, kan een betrouwbare persoon buiten de relatie een essentieel aanknopingspunt vormen.

Bij vermoedens van dwingende controle is het verstandig om professioneel advies in te winnen. Veilig Thuis kan ook met omstanders meedenken, anoniem en zonder dat er direct een melding hoeft te worden gedaan. Bij acuut gevaar moet altijd 112 worden gebeld.

Ook professionals moeten het patroon leren herkennen

Omstanders hoeven geen deskundige te zijn. Van professionals mag wel worden verwacht dat zij signalen van intieme terreur herkennen, de veiligheid zorgvuldig inschatten en weten wanneer gespecialiseerde kennis nodig is.

Dat vraagt om meer dan een checklist met zichtbare signalen. Intieme terreur kan zich presenteren als relatieproblematiek, een complexe scheiding, psychische ontregeling, opvoedproblemen of aanhoudende conflicten over de kinderen. Een pleger kan bovendien overtuigend overkomen, terwijl het slachtoffer door angst, trauma en uitputting juist wisselend of onsamenhangend vertelt.

Professionals moeten daarom oog hebben voor de context en de opeenstapeling van signalen. Ook informatie van familieleden, vrienden, collega’s of andere betrokkenen kan helpen om het patroon zichtbaar te maken. Tegelijkertijd vraagt het betrekken van de omgeving om zorgvuldigheid: informatie delen of de pleger confronteren kan de onveiligheid vergroten.

Goede ondersteuning betekent dan ook niet zo snel mogelijk een relatiebreuk organiseren. Het betekent samen onderzoeken wat er speelt, welk gevaar aanwezig is en welke stappen op welk moment veilig kunnen worden gezet. Daarbij zijn samenwerking, continuïteit en een gezamenlijk veiligheidsplan essentieel.

Van betrokken omstander naar deskundig handelende professional

Het verhaal van Sabrina laat zien hoe belangrijk het is dat iemand betrokken blijft. Voor professionals komt daar een extra verantwoordelijkheid bij: zij moeten begrijpen waarom slachtoffers soms geen hulp aannemen, terugkeren naar een pleger of hun verhaal afzwakken. Niet om deze keuzes over te nemen, maar om het handelen af te stemmen op de dynamiek van dwang, controle en trauma.

Drakentemmers helpt professionals om deze dynamiek beter te herkennen en veiliger te handelen. In de e-learning Van intieme terreur tot femicide, de blended training Niet gewoon ruzie en het webinar Met liefde heeft het niets te maken | Het belang van het herkennen van intieme terreur in de keten staat onder meer centraal hoe je intieme terreur onderscheidt van andere vormen van partnergeweld, welke signalen op een verhoogd risico wijzen en wat dit betekent voor professionele ondersteuning.

Want het voorkomen van femicide begint niet pas wanneer het geweld levensbedreigend wordt. Het begint bij het herkennen van het patroon, het serieus nemen van signalen en het bieden van hulp die de veiligheid daadwerkelijk vergroot.

Meer weten?

Lees het oorspronkelijke verhaal van Sabrina van Haaren op de website van de Rijksoverheid en bekijk het aanbod van Drakentemmers over intieme terreur en femicide.

Vermoed je huiselijk geweld of maak je je zorgen om iemand? Neem contact op met Veilig Thuis via 0800-2000. Dat kan gratis en anoniem. Bel bij acuut gevaar 112.